‘Ringpark West is meer dan alleen een nieuw park’
Ontwerper Maarten blikt tevreden terug op realisatie eerste ringpark
Op zondag 9 augustus vindt op Linkeroever de feestelijke opening plaats van Ringpark West. Daarmee wordt het eerste van zeven ringparken werkelijkheid. Voor Maarten Moers hét moment om terug te blikken op het gelopen proces van participatie en samenwerking met zeer veel betrokkenen. Maarten is al van meet af aan vrijwilliger in de Ringland Academie en in zijn professionele leven mede-ontwerper van Ringpark West, Ringpark Het Schijn en de Scheldebrug. ‘Ringpark West is het bewijs dat een stad beter wordt wanneer ontwerpers, overheid én burgers samen aan hetzelfde landschap bouwen’, zegt hij met terechte trots en tevredenheid aan de vooravond van de opening.
Op papier is Ringpark West een landschapspark van zo’n 700 hectare, een geluidslandschap en een belangrijke schakel in het fietsnetwerk rond Antwerpen. Maar eigenlijk draait het project om iets veel eenvoudigers: bestaande kwaliteiten opnieuw met elkaar verbinden. En dat mag soms wel met een stevig en groot gebaar. De parkverbinding voor de Kennedytunnel, die we samen met het ingenieursbureau NEY mochten ontwerpen, is daar misschien wel het mooiste voorbeeld van.
Het park lag er al
Toen ik voor het eerst intensief op Linkeroever werkte, besefte ik hoe weinig ik deze plek eigenlijk kende. Ik woon al meer dan 20 jaar in Antwerpen, maar mijn bezoekjes aan Linkeroever waren op de vingers van één hand te tellen.
Linkeroever wordt wel eens de verborgen parel van Antwerpen genoemd. Blokkersdijk, het Vlietbos, het Rot, de Middenvijver en het Sint-Annabos zijn stuk voor stuk prachtige landschappen, maar ze lagen als losse puzzelstukken naast elkaar. Gescheiden door wegen, spoorlijnen en de Ring. Moeilijk bereikbaar en vaak letterlijk overstemd door het verkeer.
Toen beseften we dat het eigenlijk onze opdracht niet was om een nieuw park te ontwerpen – dat park was er al. We moesten er enkel een eenheid van maken door de delen met elkaar te verbinden. Zo ontstond één groot landschapspark, op slechts enkele kilometers van de Grote Markt.
Eerste ontwerp voor Ringpark West: losse puzzelstukken moesten met elkaar verbonden worden.
Ontwerpen mét mensen
Wat Ringpark West voor mij bijzonder maakt, is dat het ontwerp niet alleen aan de tekentafel is ontstaan. Vanaf het begin zaten omwonenden, burgerbewegingen, natuurverenigingen en ontwerpers samen rond dezelfde tafel. Ringland, Ademloos, Natuurpunt, geëngageerde buurtbewoners ... allemaal brachten ze kennis binnen die wij als ontwerpers nooit alleen hadden kunnen verzamelen. Tussen al die verschillende stemmen speelde Wim van Hees van Ademloos een unieke rol als bruggenbouwer.
Sommigen brachten ideeën aan over veilige fietsverbindingen. Anderen wezen ons op plekken waar geluidshinder het dagelijkse leven bepaalt. Natuurpunt kende letterlijk elk poeltje, elke zeldzame plant en elke broedplaats. Participatie werd daardoor geen verplicht hoofdstuk achteraf, maar een wezenlijk onderdeel van het ontwerp. Dat meer dan tweeduizend mensen het uiteindelijke plan mee onderschreven, voelde niet als een eindpunt, maar als de bevestiging dat het echt een gezamenlijk project was geworden.
Wim van hees van Ademloos speelde een unieke rol als bruggenbouwer tussen ontwerpers, buurtbewoners en verenigingen.
Geluid als bouwsteen
Een van de belangrijkste ontwerpvoorwaarden was tegelijk een van de meest technische: de geluidshinder van de Ring moest met minstens 10 decibel omlaag. Al snel bleek dat minder geluid niet zomaar een randvoorwaarde was. Het werd een bouwsteen.
Waar de ruimte het toeliet, bouwden we brede grondbermen, soms meer dan 8 meter hoog. Alleen waar het echt nodig was, kwamen er geluidsschermen. Die bermen doen veel meer dan lawaai tegenhouden. Ze laten de snelwegen verdwijnen uit het landschap, houden een deel van de luchtvervuiling tegen en creëren tegelijk nieuwe natuur. Misschien is dat wel het mooiste aan landschapsarchitectuur: één ingreep kan verschillende problemen tegelijk oplossen. Ook hier konden we slim gebruikmaken van de miljoenen kubieke meters grond die vrijkwamen bij de Oosterweelwerken. Hergebruiken in plaats van afvoeren en zo de kosten drukken dus.
De grote landschapsbermen, aangelegd met hergebruikte grond, beschermen de woongebieden van Zwijndrecht en Burcht tegen geluidshinder en luchtvervuiling afkomstig van de autoweg.
Geen overkapping
Vaak krijg ik de vraag waarom de autoweg op Linkeroever niet volledig werd overkapt. Het eerlijke antwoord is dat elke plek een ander antwoord vergt. Op de rechteroever ligt de uitdaging anders dan op de linkeroever. Daar is de grootste kwaliteit net het open landschap. Dat wilden we niet vervangen, maar versterken. In plaats van alle middelen op één locatie te concentreren, kozen we ervoor de leefbaarheid in het hele gebied te verbeteren. Niet door het landschap te verbergen, maar door het opnieuw de hoofdrol te geven. Een keuze waar iedereen zich in kon vinden.
Volwaardige fietsring
Tijdens de participatie en co-creatie kwam een belangrijke ambitie telkens weer terug: de fiets. Wie echt werk wil maken van een modal shift, moet mensen niet alleen vragen om de auto te laten staan en de fiets te nemen. Je moet het juist aantrekkelijker maken om de fiets te nemen. Daarom wordt het Ringfietspad op Linkeroever niet alleen doorgetrokken, maar ook verbreed tot 6 meter. Zo ontstaat er eindelijk een volwaardige fietsring rond Antwerpen.
Het Ringfietspad werd verbreed tot 6 meter, met een nieuwe fiets- en wandelbrug richting de Waaslandhaven. Tegelijk herstelt een ecoduct de ecologische verbinding tussen de waardevolle natuurgebieden van de Middenvijver en het Vlietbos.
Scheldefietsbrug
De nieuwe Scheldefietsbrug vormt daarin het ontbrekende puzzelstuk. Over die brug is veel gezegd en geschreven. Dat hoort misschien ook bij projecten die zoveel mensen raken. Maar tijdens de participatie werd telkens opnieuw duidelijk hoe groot de behoefte aan zo’n verbinding eigenlijk is. Als ontwerpteam mochten we vervolgens mee de ruimtelijke krijtlijnen uitzetten voor wat hopelijk ook een zeer mooie toevoeging wordt voor de Antwerpse architectuur.
Ontwerpen terwijl de werf al liep
De grootste uitdaging was misschien wel dat we het park ontwierpen terwijl de Oosterweelwerf al volop draaide. Soms voelde het alsof we een trein moesten verbouwen terwijl die al reed. Ontwerpen moesten worden aangepast, uitvoeringsmethodes veranderden en af en toe moesten we zelfs eerder werk opnieuw loslaten. Dat was niet altijd gemakkelijk.
Maar precies daardoor besef je hoe belangrijk het is dat landschapskwaliteit niet pas op het einde wordt toegevoegd als afwerking. Ze moet vanaf het begin deel uitmaken van een infrastructuurproject. En dat is denk ik wel de belangrijkste les voor de volgende ringparken.
De parkverbinding net voor de Kennedytunnel verbindt het geïsoleerde Burchtse Weel met de omliggende groengebieden en sluit het Ringfietspad aan op de toekomstige Scheldebrug.
Andere aanpak
Ringpark West is het eerste ringpark dat gerealiseerd wordt. Hopelijk geldt het ook als bewijs dat grote infrastructuurprojecten anders kunnen worden aangepakt. Niet door verkeer, natuur, recreatie en gezondheid als afzonderlijke dossiers te behandelen, maar door ze samen te ontwerpen. Dat vergt dat iedereen af en toe voorbij zijn of haar eigen expertise durft te kijken. Ingenieurs. Ecologen. Ontwerpers. Overheden. Burgerbewegingen. Pas wanneer al die perspectieven samenkomen, ontstaat een project dat sterker is dan wat één discipline ooit alleen had kunnen bedenken.
Wat mij uiteindelijk het meest zal bijblijven, is niet één ontwerp of één detail. Het is de samenwerking in ons ontwerpteam met Luc Wallays, Marie Mistiaen en Florian Boer. Met de administraties, aannemers, vrijwilligers en burgerbewegingen die jarenlang zijn blijven geloven in dit project.
Ringpark West is daarom niet alleen een nieuw park. Het is vooral het bewijs dat een stad beter wordt wanneer ontwerpers, overheid én burgers samen aan hetzelfde landschap bouwen.
- Lees voor het programma van de feestelijke opening van Ringpark West ook: Eerste ringpark opent op 9 augustus op Linkeroever.
- Maarten Moers werkt als landschapsarchitect-stedenbouwkundige voor het ontwerpbureau OMGEVING. Als ontwerper van Ringpark West, Ringpark het Schijn, de Scheldebrug, Driehoek Albertpark, de Brusselse ring in het Zoniënwoud en het recent opgestarte project voor het viaduct A12 geeft hij mee vorm aan toonaangevende landschap- en infrastructuurprojecten. Sinds 2014 is Maarten ook actief in de Ringland Academie en werkte hij mee aan het eerste grote Ringlandplan.
- Op deze blog vertellen vrijwilligers, betrokken burgers en experts over wat er leeft voor en achter de schermen van de burgerbeweging en De Grote Verbinding. Wil jij ook meedraaien bij Ringland? Meer dan welkom! Ook met jouw talenten en vaardigheden vind je vast een plekje in onze burgerbeweging. Stuur een mailtje naar info@ringland.be.