Floris over hittestress aanpakken via de overkapping en Ringstad
Hoe kunnen we wijken in Antwerpen afkoelen door de Ring te overkappen? Dat onderzocht Floris Gerits voor zijn masterproef in de opleiding Stedenbouw en Ruimtelijke Planning aan de Universiteit Antwerpen. De overkapping kan wel degelijk een groot verschil maken, concludeert hij in ‘Oven de Ring: De grote verkoeling’, maar niet zoals men op het eerste gezicht zou verwachten. Ook Ringstad, de toekomstige stadsontwikkeling aan de rand van de ringparken, blijkt een onmisbare schakel. Floris vertelt hoe hij tot zijn conclusies kwam.
Steden zoals Antwerpen zullen blijven groeien. Door de grote hoeveelheid verharding in combinatie met de klimaatverandering zullen ze daarom ook warmer worden. Bij extreme hittegolven, die ook nog eens vaker zullen voorkomen, kunnen ze niet voldoende afkoelen en ontstaat hittestress. In steden leven bovendien veel inwoners die kwetsbaar zijn voor de gevolgen van die hittestress: jonge kinderen, ouderen en mensen met gezondheidsklachten. Naast die negatieve gevolgen voor de gezondheid heeft hittestress ook een impact op de stedelijke leefbaarheid, de levendigheid en de ruimtelijke kenmerken van de stad.
In het licht van die uitdaging besloot ik in mijn masterproef te onderzoeken hoe we het stedelijke weefsel kunnen laten afkoelen. Ik bestudeerde de uitdaging en het bestaande beleid, zocht naar oplossingen en deed ten slotte aan ontwerpend onderzoek.
Hitte-eilandeffect
Hitte is een complex fenomeen dat tot stand komt door veel verschillende factoren tegelijkertijd. Zie het als een grote hoeveelheid energie van de zon en de verbranding van fossiele brandstoffen die wordt weerkaatst, opgenomen en weer afgegeven door verschillende materialen. Steen en beton nemen makkelijker hitte op en geven die vervolgens geleidelijk weer af. In steden is er een overvloed aan verharding waardoor die energie gevangen blijft. ’s Nachts krijgt de stad helaas onvoldoende kans om af te koelen. De stad wordt zo enkele graden warmer dan het platteland. Dat heet het ‘hitte-eilandeffect’. Niet alleen de stad, ook de mens kan onvoldoende afkoelen. Daardoor ontstaat hittestress. Dat kan zowel fysieke als mentale gezondheidsklachten teweegbrengen.
Het hitte-eilandeffect: de stad wordt enkele graden warmer dan het platteland.
Vier pijlers voor verkoeling
Hoe kijkt de stad Antwerpen naar die gevaarlijke klimaatuitdaging? Beleidsdocumenten tonen aan dat de stad hittestress erkent, maar ze bespreken hitte oppervlakkig en een concreet hittebeleid ontbreekt. Wel streeft de stad ernaar om tegen 2050 klimaatbestendig te zijn.
Ik keek ook naar andere steden, die al wel concrete stappen ondernemen. Uit die onderzoeken konden vier verkoelingsthema’s worden uitgekristalliseerd die een effect hebben op de temperatuur in de stad: de gebouwde omgeving, de geplande omgeving, de blauwe omgeving en de groene omgeving.
Speelkaarten
De gebouwde omgeving gaat over de gebruikte materialen. Lichte en gladde materialen weerkaatsen hitte, donkere en ruwe nemen eerder hitte op. Daarnaast is de duurzaamheid en isolatie van gebouwen belangrijk. Voor de geplande omgeving wordt onder meer gekeken naar de openheid van pleinen en parken. De breedte en oriëntatie van straten bepalen hoe luchtig en fris of hoe nauw en warm die worden. Voor de blauwe omgeving kijkt men naar de impact van water op de stad. Hoe zit het met de verdamping van water en de vochtigheid van de bodem? Daarnaast kan er in open water worden gezwommen. Voor de groene omgeving tot slot wordt beplanting gebruikt als oplossing tegen hitte. Niet alleen geven bomen schaduw, beplanting zet de energie van de zon ook om in verdamping van water. Zo komt een microklimaat tot stand. De groene omgeving is de meest efficiënte manier om de stad te verkoelen. Bij het ontwerpen zijn boomschaduw en ontharding dan ook het belangrijkste.
Op speelkaarten staat meteen inzichtelijk te lezen wat de graad van afkoeling, de sociale meerwaarde en de ecologische meerwaarde is.
Ik werkte die oplossingen verder uit tot een lijst van ontwerpmaatregelen die iedereen kan gebruiken bij het analyseren, ontwerpen en beoordelen van publieke en private buitenruimte. Die maatregelen zette ik op speelkaarten, waarop meteen inzichtelijk te lezen valt wat de graad van afkoeling, de sociale meerwaarde en de ecologische meerwaarde van een maatregel is.
Hittescan
Dat alles vormde de basis voor mijn ontwerpend onderzoek. Ik koos vier wijken in Borgerhout (de Peperbus, Fonteinstraat, College en Stenenbrug-zuid) als studiegebied, op basis van enerzijds hun densiteit (bevolkingsdichtheid, veel smalle straten, veel verharding enz.), en anderzijds de overkappingsopportuniteiten van knoop Oost (het knooppunt van de Ring met de E313).
Om te na te gaan wat de uitdagingen vandaag en in de toekomst zijn, maakte ik een uitgebreide hittescan op: wat is de temperatuur tijdens hittegolven nu en in 2050? Ik ging ook na waar de mensen wonen die extra gevoelig zijn voor hittestress. Voorts bestudeerde ik de aanwezigheid van de vier verkoelingspijlers voor de vier wijken. Uit klimaatsimulaties blijkt dat de wijken in 2050 tijdens hittegolven gemiddeld 1 graad warmer zullen zijn en dat er overal en bij elke kwetsbare groep hittestress zal optreden.
Vervolgens bekeek ik verschillende scenario’s die, afhankelijk van het aandeel ingrepen, de wijken kunnen verkoelen. Uit de hittescan blijkt dat zelfs het maximale scenario niet voldoende zal zijn om de stad voldoende af te koelen om hittestress tegen te gaan. We staan dus voor een zeer grote uitdaging.
Ontharden of parkeren
Tot slot werkte ik een uitgebreide vergroeningsstrategie uit om groene, ontharde ruimte te implementeren in de vier wijken. Op gedetailleerde wijze ging ik op zoek naar manieren van verkoeling. Eerst keek ik op het niveau van de boordsteen en vervolgens zoomde ik uit tot op het niveau van de hele wijk. Daaruit maakte ik op dat bestaande koelteplekken die door de stad werden aangeduid, maximaal moeten worden vergroend. Er zullen er ook nog veel moeten bij komen, liefst als quick win. Die plekken moeten vervolgens met elkaar worden verbonden door de straten ertussen maximaal te vergroenen. De afweging tussen ontharden of parkeren maakt daar een gigantisch verschil.
Nadat de publieke ruimte volledig onthard wordt, zullen ook de bouwblokken onder handen moeten worden genomen. Daar moet gezocht worden naar een efficiënte herontwikkeling van enkele verouderde gebouwen waardoor de binnengebieden zo veel mogelijk kunnen worden vergroend. Het gaat vooral over de belangrijke spelers in de bouwblokken, zoals scholen, winkels of parkeerunits. Woningen blijven onaangeroerd. Het publiek toegankelijk maken van die binnengebieden, hetzij na de werkuren of tijdens vakanties, zorgt ervoor dat ze ook écht kunnen dienen als koelteplek voor de hele buurt.
Gebouwen afbreken
Deze vergroeningsstrategie is een pleidooi voor een drastische ingreep in de wijken. Zowel de stad als de inwoners dragen daarbij een grote verantwoordelijkheid en zullen serieus in actie moeten komen. En dan nog blijkt uit berekeningen dat zelfs de ingrijpende maatregelen van deze vergroeningsstrategie niet zullen volstaan voor de ambitie uit het Antwerps klimaatplan om klimaatbestendig te zijn tegen 2050. Zoals de wijken vandaag zijn, kunnen ze onmogelijk voldoende afkoelen zonder bijkomende grote ingrepen. Er is meer ruimte nodig in de wijken en de enige oplossing daarvoor is het afbreken van gebouwen.
Vooruitgeschoven scenario om de stad af te koelen.
En de overkapping?
Waar blijft dan de overkapping in dit verhaal? Hoe kunnen we uiteindelijk toch naar een koelere stad? Hoewel ik de overkapping in mijn masterproef niet in detail heb uitgewerkt, zal het duidelijk zijn dat ze een belangrijk sluitstuk is om de stad af te koelen. Dat doet ze op twee manieren.
De eerste manier is direct. De overkapping van de Ring kan worden ingericht als de maximale vorm van koelteplek: een groot park dat tijdens hittegolven gebruikt kan worden om weg te vluchten van de hitte in de benauwde stad. Grote bomen zorgen voor schaduw, waterpartijen voor verdamping en recreatie, en de open ruimte zorgt voor een aangenaam briesje. ’s Nachts zal die ruimte ook voldoende afkoelen, en die koelte kan de stad errond binnendringen.
Van oud naar nieuw in Ringstad
De tweede manier is indirect. Vooral de ruimte die bij het bouwen van de kappen vrijkomt, zal grote impact hebben. De stedelijke overheid plant daar ‘Ringstad’, stedelijke ontwikkeling met onder meer woningen aan de rand van de toekomstige ringparken. De inrichting van die nieuwe Ringstad zal evenwel ook bepalend zijn voor de leefbaarheid van de bestaande wijken eromheen. Daar zitten voorzieningen vaak nog in verouderde en inefficiënte gebouwen. Ze zouden kunnen verhuizen naar nieuwe infrastructuur in de nieuwe Ringstad. De oude gebouwen kunnen dan afgebroken worden en plaatsmaken voor koelteplekken. De bestaande, dense wijken kunnen dan vergroenen en verblauwen. Ze worden luchtiger en duurzamer, waardoor de stad echt koeler en leefbaarder wordt.
Impressie van Kap Oost en Ringstad Oost.
Kortom: door de overkapping te realiseren kan ook Ringstad ontstaan, waardoor we ook de wijken eromheen leefbaarder kunnen maken. Zo kan Antwerpen tegen 2050 echt klimaatbestendig worden.
- Met zijn masterproef ‘Oven de Ring: De Grote Verkoeling – Hoe wijken met hittestress kunnen afkoelen door een snelwegoverkapping’ dong Floris Gerits mee naar de Afstudeerprijs van de Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning (VRP). De jury vond zijn eindwerk zeer toegankelijk en positief gebracht. De hele studie is hier te downloaden.
- In de zomer van 2025, net toen er een hittegolf aankwam, vertelde Floris ook in Gazet van Antwerpen over zijn onderzoek en oplossingen. Hij bezorgde zijn masterproef ondertussen aan de stad Antwerpen en andere instanties.
- Lees ook over de masterproef van Ana-Clara, Axelle en Paulien over de Ten Eekhovelei in de schaduw van de werf.
- Op de blog van Ringland vertellen vrijwilligers en andere betrokken burgers wat er leeft voor en achter de schermen van de burgerbeweging en De Grote Verbinding. Wil jij ook meedraaien bij Ringland? Meer dan welkom! Ook met jouw talenten en vaardigheden vind je vast een plekje in onze burgerbeweging. Stuur een mailtje naar info@ringland.be.