Ana-Clara, Axelle en Paulien over de Ten Eekhovelei in de schaduw van de werf
Studentes Ana-Clara Van den Berghe, Paulien Van den Nest en Axelle Van Nuffelen tijdens een van de vele overlegmomenten.
De Antwerpse ringzone gaat ingrijpend veranderen, met ringparken en stedelijke ontwikkelingen. Dat geeft hoop voor de toekomst, maar wat gebeurt er ondertussen in de buurten die naast en rond die toekomstige projecten liggen? De Ten Eekhovelei in Deurne bijvoorbeeld, die grenst aan de werf voor Ringpark Het Schijn, de overkapping en de Oosterweelverbinding. Studentes Ana-Clara Van den Berghe, Axelle Van Nuffelen en Paulien Van den Nest doken voor hun masterthesis onder in die buurt om te ontdekken wat de noden er vandáág zijn. Bij grote stadsprojecten ligt de focus immers vaak op het eindresultaat, terwijl de tussentijd vergeten wordt. Met hun onderzoek hopen ze bij te dragen aan een andere manier van kijken naar stedelijke vernieuwing, vertellen ze.
Met het grote stadsvernieuwingsproject De Grote Verbinding wordt gewerkt aan een gezondere, groenere en beter verbonden stad en wordt er ruimte gemaakt voor nieuwe Ringparken en diverse stedelijke ontwikkelingen onder de noemer Ringstad. Naar aanleiding van die grootschalige vernieuwingen zal er op verschillende plekken in de stad een grote transitie plaatsvinden. Dat geeft hoop voor de toekomst, maar roept ook vragen op over wat er zal gebeuren in de buurten die vandaag naast en rond die toekomstige projecten liggen.
Centraal in ons onderzoek, in het kader van onze masterthesis architectuur aan de Universiteit Antwerpen en onder leiding van onze promotoren Nathan De Feyter en Johan De Walsche, stond de Ten Eekhovelei in Deurne. Aangezien die straat grenst aan de Ring en aan het toekomstige Ringpark Het Schijn, zal ze een enorme transformatie doormaken, wat ook een grote impact betekent voor de huidige bewoners van de straat.
De Meir van Deurne
Vroeger werd de Ten Eekhovelei ook wel ‘de Meir van Deurne’ genoemd, verwijzend naar haar bruisende karakter vol winkels, koopwaar en leven. Vandaag zien we veeleer een kwetsbare buurt die kampt met een algemeen negatief imago, gevoed door de media en versterkt door groeiende leegstand. Daarachter schuilt echter een bruisende gemeenschap van mensen die trots zijn op hun straat en gezinnen die kansen en ruimte vinden in betaalbare woningen.
Het is noodzakelijk om die mensen actief te betrekken bij de grote veranderingen en het risico op gentrificatie te beperken. Hoewel participatie centraal staat bij De Grote Verbinding, worden ze vaak onvoldoende bereikt door taalbarrières, complexe plannen en een gebrek aan tijd en middelen.
Vroeger was de Ten Eekhovelei een straat met vele buurtwinkels.
Leegstand en verkrotting
De werken rond Ringpark Het Schijn zullen minstens tot 2033 duren. Daarbij ligt de focus voornamelijk op het eindresultaat, eerder dan op de invulling van de tien jaar durende tussenperiode waarin de bewoners vandaag leven. Nochtans is die fase uiterst belangrijk. Aandacht hebben voor het potentieel van de tussentijd biedt een kans om via stapsgewijze ontwikkelingen de toekomst vorm te geven, in te zetten op actuele vraagstukken én de impact van grote stedelijke vernieuwingen in te perken.
Een prangend probleem in de straat is de groeiende leegstand en verkrotting, wat kadert in het aankoopbeleid van AG Vespa (stedelijk vastgoedbedrijf, red.). Om de toekomstige parkrand te ontwikkelen en om bewoners een uitweg te bieden voor de overlast van de werken, koopt men aan de oneven zijde van de straat op vrijwillige basis panden aan. De stad heeft inmiddels bijna de helft kunnen aankopen, maar het tijdelijk invullen van die panden, om verkrotting te voorkomen, verloopt erg moeizaam. Die leegstand heeft impact op de leefbaarheid van de buurt, doet woningen die op dit moment nog in prima staat zijn verkrotten en zorgt voor onzekerheid bij de huidige bewoners. (Lees bv. Ik ben door de stad in de steek gelaten”, VRTNWS)
Tegenwoordig kampt de buurt met een negatief imago.
Ter plekke met de bewoners
Vanuit die context stelden we in ons onderzoek de vraag: ‘Hoe kan een beter inzicht in de ruimtelijke praktijken van de huidige bewoners van de Ten Eekhovelei bijdragen aan het vormgeven van alternatieve, stapsgewijze en buurtgerichte stedelijke ontwikkelingsstrategieën?’
We hadden drie doelstellingen waaraan onze acties, ontwerpen en ideeën telkens aansloten: een tegenwicht bieden aan de heersende negatieve perceptie, meer aandacht vestigen op de tussentijd als volwaardige fase én inzetten op het collectief opbouwen van inzichten via ontwerpgedreven participatief actieonderzoek. We ontwierpen dus niet vanuit de veilige omgeving van de universiteit, maar ter plekke met de bewoners, het buurthuis SAAMO en AG Vespa. Door huisbezoeken en gesprekken, het meedoen met buurtactiviteiten, maar ook het zelf organiseren van acties, kregen we inzichten in ruimtelijke en sociale praktijken die je van veraf niet ziet.
Buurtbewoners groot en klein werden betrokken.
Renovatie
Vanuit dat veldwerk zijn we tot ontwerpvoorstellen gekomen waarbij stedelijke visies, onze eigen ideeën en lokale kennis gecombineerd worden. We ontdekten bijvoorbeeld dat bewoners veel waarde hechten aan hun woning en die zelf onder handen nemen, hoewel die volgens velen niet beantwoordt aan hedendaagse normen.
Om daarop in te spelen maakten we verschillende renovatie-ontwerpen voor de alom aanwezige smalle woningen in de straat. Wij geloven dat het renoveren van die panden in de tussentijd een grootschalige afbraak kan vermijden en verkrotting door langdurige leegstand kan tegengaan. De ontwerpen variëren van eenvoudige ingrepen tot uitgebreide renovatie. Sommige woningen zullen door te lange leegstand niet voldoende kwalitatief zijn om nog te renoveren, dus stelden we ook een nieuwbouwontwerp voor.
Sociale en tijdelijke woningen
Tijdens de gesprekken, workshops en huisbezoeken werd ook duidelijk hoe dringend de vraag is naar sociale en tijdelijke woningen in de buurt. Dat zou eventueel opgelost kunnen worden met het appartementsblok in de straat. Momenteel staat het Confortablok bijna volledig leeg en is het vinden van tijdelijke invulling moeilijk, aangezien de stad wonen er niet toelaat.
De invulling als noodwoningen zou tegemoet kunnen komen aan de vraag naar tijdelijk onderdak en zou de leegstand in de straat tegengaan. Op lange termijn zouden er na renovatie zelfs sociale woningen ingepast kunnen worden, aangezien het blok zich daar perfect toe leent.
Buurtkracht
We maakten tijdens ons masterproef-jaar niet alleen ontwerpen, maar deden ook acties, zoals het opzetten van een gemeenschappelijke tuin, een workshop in het buurthuis en een expositiemoment in een leegstaand pand. Dat laatste deden we in samenwerking met de bewoners, de tijdelijke gebruikers, buurtwerk SAAMO Dinamo en de stad. We organiseerden in de Ten Eekhovelei 201, een woning die al meer dan twee jaar leeg staat, ‘Buurtkracht’. Kunst, workshops, lekker eten en een stralende zon maakten van deze dag een succes. Dit was het ideale moment om onze ontwerpen te bespreken met de bewoners. Dat deden we op een interactieve manier via maquettes, collages en oude foto’s. Grote posters met vragen en stickers zorgden voor spontane gesprekken, nieuwe vragen en interessante discussies. Zo konden mensen inspiratie opdoen voor hun eigen woning en feedback geven, wat emanciperend werkte en de finale ontwerpen verder vormgaf.
Collectieve tuin
Daarnaast trokken we onze werkhandschoenen aan en organiseerden we een actie rond het creëren van een collectieve tuin voor de buurt, achter de huizenrij. Buurtbewoners kwamen zelf met dat idee en het was de perfecte plek voor een tuin die niet alleen de bestaande levendigheid aan de achterkanten versterkt, maar ook een directe verbinding legt met het toekomstige park – nu en in de komende tien jaar.
In februari 2025 gingen we met een groep gemotiveerde studenten van Universiteit Antwerpen aan de slag. Als reactie op de vragen van de buurt werd uiteindelijk een brug gebouwd tussen het buurthuis en de tuin, oude spandoeken van het Sportpaleis kregen een nieuwe bestemming als zonnescherm, lockers werden bloembakken en oude deuren fungeerden als tafelblad. Later gingen we op vraag van de buurt opnieuw aan de slag om samen extra plantenbakken te bouwen van recuperatiemateriaal. Hopelijk blijft de tuin groeien, wordt ze een vaste waarde en krijgt ze een plek in toekomstige ontwikkelingen.
In de samentuin kregen oude spandoeken van het Sportpaleis een nieuwe bestemming als zonnescherm. ©
Positiever en gelaagder beeld
Met dit onderzoek wilden we aantonen hoe doordachte, stapsgewijze ingrepen niet alleen inspelen op de noden van vandaag, maar ook richting geven aan duurzame, gedragen toekomstscenario’s. Tegelijkertijd laten we zien hoe het veranderen van de blik op een wijk, door het blootleggen van de rijkdom aan dagelijkse praktijken, kan leiden tot een positiever en gelaagder beeld, zowel bij bewoners als bij externe actoren.
Een belangrijke les is het belang van de tussentijd in stadsontwikkelingen. In grote stadsprojecten ligt de focus vaak op een eindbeeld, terwijl het leven in deze wijken gewoon doorgaat. Ons onderzoek toont dat die tussenperiode geen leegte hoeft te zijn, maar net een kans biedt voor de stad en emanciperend kan zijn voor bewoners. Door ontwerpen te maken die meteen uitvoerbaar zijn, wordt het ‘verre’ toekomstbeeld tastbaar en kan het ook effectief bijgestuurd worden. Door nu al te investeren in tijdelijke invullingen, renovaties en kleine ingrepen, kan verkrotting vermeden worden en ontstaat er ruimte voor positieve verandering.
Andere bril
Door het jaar heen leerden we de Ten Eekhovelei kennen vanuit verschillende perspectieven. We ontdekten hoopvolle kiemen, verhalen en het karakter van de wijk, kwaliteiten die in toekomstige ontwikkelingen niet buiten beschouwing mogen blijven. Een opwaardering is belangrijk, maar het toegankelijke karakter van de aankomstwijk, waar diverse mensen hun plek kunnen vinden, mag niet verdwijnen.
Terwijl in de media vaak een negatieve perceptie over deze wijk overheerst, keken wij met een andere bril. We leerden dat de schoonheid van de buurt niet ligt in perfectie of uniformiteit, maar net in de diversiteit en verschillen. Het is belangrijk dat vanuit het beleid en de planning voldoende tijd wordt geïnvesteerd om te leren van de lokale kennis en te luisteren naar de noden en verhalen van de buurt. Zo wordt de draag- én slaagkracht van de toekomstige projecten vergroot.
Vertaler van verhalen en noden
Dit participatieve proces veranderde ook onze eigen rol als ontwerpers. Terwijl binnen de opleiding architectuur vaak het eindproduct, zoals plannen en snedes, centraal staat, leerden we de waarde van het onderzoeks- en ontwerpproces zelf kennen. We leerden niet enkel een eindvormgever te zijn, maar ook een vertaler van verhalen en noden. Het contact met het buurthuis SAAMO, de stadsdienst AG Vespa en de buurtbewoners gaf ons een eerste inkijk in de complexiteit van stedelijke ontwikkeling, beleidskeuzes en het bredere werkveld. Door de samenwerking met het buurthuis ontdekten we hoe sociaal werkers en architecten complementair kunnen zijn en elkaars werk kunnen versterken. De uitkomsten van onze masterthesis waren onbepaald, maar ontstonden juist door de collectieve kennisproductie van alle betrokken partijen.
Sommige impacten zijn zichtbaar, andere spelen zich af op de langere termijn of buiten ons blikveld. Wat we wel hopen, is dat deze thesis bijdraagt aan een andere manier van kijken naar stedelijke vernieuwing. Niet als een breuk met wat er is, maar als een geleidelijk proces dat vertrekt vanuit bestaande waarden in de buurt, lokale kennis en dagelijkse praktijken. Het toont aan dat percepties vaak moeten worden bijgesteld, en dat een buurt alleen werkelijk begrepen kan worden door aanwezig te zijn en in dialoog te treden. Dit tijdsintensieve en participatieve proces is bij uitstek een moment waarop studenten in de toekomst een waardevolle rol kunnen opnemen en waarop duurzame samenwerkingen kunnen ontstaan tussen buurten en universiteiten.
De Buurtkracht-dag. Een buurt kan alleen begrepen worden door aanwezig te zijn en in dialoog te treden.
- Op de blog van Ringland vertellen vrijwilligers en andere betrokken burgers wat er leeft voor en achter de schermen van de burgerbeweging en De Grote Verbinding.
- Dit verhaal werd opgetekend door Ana-Clara Van den Berghe, Paulien Van den Nest en Axelle Van Nuffelen, ondertussen afgestudeerd in de opleiding architectuur aan de Universiteit Antwerpen. Met hun masterthesis Tussen voor- en achterdeur – Een ontwerpgedreven participatief actieonderzoek in de Ten Eekhovelei wonnen ze de Afstudeerprijs van de Vereniging voor Ruimte en Planning (VRP).
- Wens jij als leerling of student, leerkracht of docent ook te werken rond Ringland? Mail naar info@ringland.be.