‘Ringzone met veel groen en blauw zal hogere financiële waarde krijgen dan we nu inschatten’
Hoe wapenen we ons tegen de klimaatverandering? Welke rol kan de overkapping van de hele Ring spelen om de hittestress in Antwerpen te verlichten? ‘De klimaatverandering slaat harder toe dan we denken en zet sneller door. De komende decennia zal Antwerpen er heel anders uitzien. Veel huidige bebouwing zal verdwijnen’, luidde het tijdens het derde panelgesprek ‘OverKapping Gesproken’ van Ringland. Maar ook: ‘Een Ringzone met veel groen en blauw zal een hogere financiële waarde krijgen dan we nu inschatten.’ De baten van de overkapping zouden wel eens meer dan 1 miljard euro kunnen bedragen.
Philippe Truyts
Na twee boeiende avonden over de zuidelijke Ring en de modal shift, in april en juni, bogen vier experten zich afgelopen week tijdens het derde panelgesprek van Ringland over de vraag hoe een overkapping als hefboom kan werken voor een klimaatrobuuste stad. Na de heetste zomer sinds het begin van de metingen viel dit panelgesprek qua timing perfect. Nooit zijn we zó hard met de neus op de tragische feiten geduwd, met 3.000 hittedoden en een reusachtige brand in de Hoge Venen. Moderatrice Hilde Mertens stond er als VRT-reporter letterlijk voor hete vuren. ‘Terwijl dat veengebied een natte spons zou moeten zijn die niet had mogen branden.’
Zuidpark
Filip Meysman, hoogleraar Biogeochemie aan de UAntwerpen, zette als eerste spreker meteen de toon. ‘Ik woon vlak bij het Zuidpark. Daar zie je de maatschappelijke euro’s binnenstromen. Mensen sporten er, ontmoeten elkaar, er zijn communiefeesten enzovoort. Voor de sociale samenhang is zo’n park belangrijk. De aangeplante bomen zijn er nog klein, maar gaan in de toekomst hun rol spelen tegen de hittestress.’
Moderatrice Hilde Mertens zag afgelopen hete zomer als VRT-reporter de klimaatverandering meermaals aan het werk.
Maatschappelijke baten
Meysman noemde ook de bouw van een overkapping een grootschalige urban greening, met voldoende ruimte voor groen én blauw. Met de Ringland Academie berekende hij er de maatschappelijke baten van. Alleen al door het contact met groen en de positieve effecten op de volksgezondheid win je 220 miljoen euro. De vermindering van hittestress kun je becijferen op 256 miljoen euro. Meysman gaf nog een opmerkelijk voordeel mee: in een tunnel verbruikt het verkeer dankzij gunstigere luchtstromen minder brandstof. Dat levert 540 miljoen euro op. Opgeteld spreek je dan van een dik miljard euro baten. ‘Die opbrengst ligt overigens lager dan de winst die je boekt met een betere mobiliteit door minder files, het stimuleren van fietsen enz. (3,9 miljard euro) of de baten van nieuw of opgewaardeerd vastgoed door de overkapping (2,78 miljard euro).’
Wereldwijd heeft de klimaatverandering zich vooral vanaf de jaren 1990 gemanifesteerd. Voor Meysman kan er geen twijfel zijn: ‘We onderschatten systematisch die opwarming. Ze is straffer dan we gewoonlijk dachten en zet sneller door.’ Een grafiek van de jongste 10.000 jaar – het begin van de landbouw – laat zien dat ons klimaat al die tijd vrij constant bleef. Kleine verschillen zoals in de 17de eeuw met een temperatuur die gemiddeld 0,3 graden kouder was dan de referentieperiode 1960-1990, leidden al tot veel meer strenge winters. Vandaag zitten we al 1,2 graden boven die referentie. ‘We evolueren dus snel naar de 2 graden méér van het klimaatakkoord van Parijs (2018). Op langere termijn zou het op aarde meer dan 4 graden warmer kunnen worden. Dan beland je in een totáál andere wereld.’
Filip Meysman: ‘We onderschatten systematisch de klimaatopwarming.'
Onteigeningen
Voor een stad als Antwerpen kan dat tot een radicale verandering leiden in hoe we wonen, bouwen en ons verplaatsen. Volgens Meysman blijft de toekomst voorspellen aartsmoeilijk. ‘Maar het is quasi zeker dat de aandacht voor klimaatbuffering sterk zal stijgen, met veel meer groen en blauw.’ Ter illustratie toonde hij een beeld van hoe Antwerpen eruit zou kúnnen zien binnen 50 jaar. ‘Tegen dan zal veel van de huidige bebouwing afgebroken zijn. Vele mensen zullen worden onteigend. Ingrepen die we ons vandaag amper kunnen voorstellen.’
Nieuw Zuid
Ook recente stadswijken ontsnappen niet aan de nieuwe realiteit. Meysman haalde Nieuw Zuid aan, waar de gebouwen dateren van de jongste 12 jaar. Een duurzame stadswijk mét een warmtenet, zo was de bedoeling. ‘Nieuw Zuid is echter snel verouderd. Er is nog steeds geen warmtenet (de stad liet eerder dit jaar weten dat ze de ontbrekende schakels wil aanleggen tegen 2027, red.) en het elektriciteitsnet kan de elektrificatie van het wagenpark niet bijhouden. Er is in de plannen geen rekening gehouden met frequentere hittegolven. Structurele zonnewering en airco’s: die zijn er niet. Het verleden is bij de opmaak van plannen dus een slechte raadgever.’
Meysman gaf ook een positieve boodschap: ‘Een Ringzone met veel groen en blauw zal een hogere financiële waarde krijgen dan we nu inschatten.’
Vergroening van Borgerhout
In dat verband was de uiteenzetting van Floris Gerits, landschapsarchitect bij het ontwerpbureau OMGEVING, bijzonder interessant. Hij schreef twee jaar geleden de masterproef ‘Oven de Ring: de grote verkoeling’. Gerits ontwikkelde een vergroeningsstrategie voor de vier wijken van het district Borgerhout, dus zowel intra als extra muros, tegen 2050.
‘De stad kan tot 9 graden warmer zijn dan het platteland. Antwerpen is een hittespons, waarbij de warmte ’s nachts traag wordt afgegeven. De aanpak van hittestress is een grote uitdaging. Borgerhout ligt rond Knoop Oost. Er ontbreekt heel veel verkoeling, alles is dichtbebouwd.’
Koelteplek
Hoe moet je dat aanpakken? ‘Eerst ga je de bestaande koelteplekken in de wijken maximaal verkoelend inrichten, waarna je er bijkomend nieuwe aanlegt’, legde Gerits uit. ‘Vervolgens verbind je die koelteplekken met groene nerven in de straten, waarna je bouwblokken reorganiseert. Met groen in de binnengebieden. Alles samen moet je voorzien in 22 hectare boomschaduw en 6 hectare ontharden – een weetje: elke 10% die je onthardt, kan de temperatuur met een halve graad verlagen. Maar zelfs een maximaal scenario volstaat niet om de vier wijken tegen 2050 klimaatrobuust te maken.’
Gerits richt de blik logischerwijze dus op de overkapping van de zuidelijke Ring. Je creëert er een enorme koelteplek, terwijl je ook de kans krijgt om aan de rand een Ringstad te bouwen die mensen uit dichtbebouwde wijken kan helpen verhuizen. Een voorwaarde voor de leefbaarheid van de historische stad eromheen.
Floris Gerits: 'De overkapping creëert een enorme koelteplek.'
Als hij om budgettaire redenen een harde keuze zou moeten maken tussen het vergroenen van de oude wijken en een overkapping, dan legt Gerits de prioriteit wel bij die wijken. ‘Je moet de koelte brengen waar ze het meest noodzakelijk is. Maar uiteraard zou een nieuwe Ringstad super zijn.’
Duurzame verandering versnellen
We zouden het al eens vergeten, maar de grote schaal en de lange looptijd van een megaproject als Oosterweel bieden een unieke kans om duurzame verandering te versnellen. Senne Van Rompaey, innovatiemanager bij Lantis, gaf een mooi voorbeeld. ‘We hebben voor de wandbekleding van de tunnels een betonmengsel gemaakt dat bij brand zeer goed presteert. In het mengsel zitten polypropyleenvezels, vrij van PFAS overigens. Intussen zien we dat die productontwikkeling elders navolging krijgt. Iedereen kijkt naar wat wij doen. We werken ook met betonrecepten met minder cement en zoeken naar methodes om het gebruik van staal te verminderen.’
Senne Van Rompaey: 'De productontwikkeling door Lantis krijgt elders navolging.'
Water is ons meest kostbare goed. Lantis gebruikte bemalingswater uit de werfzone van de Scheldetunnel om het natuurreservaat Blokkersdijk te voeden. ‘Helaas was er door de grote droogte en hitte deze zomer veel vissterfte. We gaan nu na hoe we via een ecologische verbinding lekwater naar Blokkersdijk – en ook naar Het Rot – kunnen brengen’, aldus Van Rompaey. Hij beklemtoonde daarnaast hoe de nieuwe fietsverbindingen, park-and-rides en deelmobiliteit duurzame verplaatsingen eenvoudiger en attractiever maken.’
Stad op klimaatneutrale koers
Als je tot een Antwerps huishouden behoort, dan mag je alvast een pluim op de hoed steken, zo zei Britt Berghs, beleidsadviseur Klimaat en Leefmilieu bij Stad Antwerpen. Dankzij renovaties en energiebesparing is de stad goed op weg om klimaatneutraal te zijn tegen 2050.
Het 3/30/300-principe is in het bestuursakkoord ingeschreven. Voor de goede orde: de 3 staat voor het aantal grote bomen waarop elke woning minstens moet kunnen uitzien, de 30 slaat op het percentage grondoppervlak dat schaduw biedt in een buurt en de 300 is de afstand in meter van elke woning tot een park(je) of bos.
Berghs ging dieper in op de ambitieuze doelstelling om Linkeroever als geheel (bijna, voor 80 procent) klimaatneutraal te maken tegen 2030. ‘We hebben voor die plek gekozen omdat veel stedelijke problemen daar samenkomen. Je hebt er veel kwetsbare huishoudens, veel sociale huisvesting en veel huurders. Dankzij de nabije industrie kunnen we er een warmtenet uitrollen voor de vele blokken.’
Bomen bij, bomen weg
Voor de hele stad wees Berghs onder meer op de ambitie voor meer koelteplekken. Groenzones moeten daarvoor minimaal 200 m² groot zijn, op twee minuten van elke woning. Een andere voorwaarde is dat ze voor 80 procent beschaduwd zijn. Voor elke wijk moet er tegen 2030 een wijkplan zijn voor water en groen. Dat lokte ook kritiek uit de zaal. De bomenkap in Deurne-Zuid hakte er bij veel buurtbewoners en andere Antwerpenaren hard in. Het behoud van de luchthaven is nog zoiets wat in tegenspraak lijkt met de klimaatmaatregelen van de stad. Berghs wees erop dat er bij de heraanleg van een straat nu eenmaal keuzes worden gemaakt. ‘Als experten dan inschatten dat een boom niet langer dan 10 of 15 jaar overleeft, dan worden ze vervangen.’
Britt Berghs: 'Voor elke wijk moet er tegen 2030 een wijkplan zijn voor water en groen.'
Ook het uitblijven van een warmtenet in de wijk Nieuw Zuid kon niet overal op begrip rekenen. ‘Hoe lang moet men er nog op gas verwarmen?’, klonk het. Britt Berghs haalde aan dat er pas in 2027 duidelijkheid komt over de toekomst van afvalverwerker ISVAG in Wilrijk, een van de geplande warmtebronnen voor Nieuw Zuid. ‘Komt er geen vergunning, dan moeten we op zoek naar andere fossielvrije warmtebronnen.’
- Dit verslag werd ook verzoek van Ringland geschreven door Philippe Truyts, journalist op rust van Het Laatste Nieuws.
- Download hier de achtergrondteksten bij de uiteenzettingen van alle panelleden.
- Bekijk hier de opname van het panelgesprek (2 video’s op YouTube), met dank aan Ringland-vrijwilliger Joris De Vroey.
- Het vierde panelgesprek, over Ringland als motor voor duurzame stadsontwikkeling, vindt plaats op donderdag 29 oktober om 20 uur. Lees hier meer over het programma en de panelleden en reserveer je gratis zitje.
- Lees ook het verslag van het eerste panelgesprek over de overkapping van de zuidelijke Ring: Ontwerpers mikken op minstens 3,8 km overkapping tussen Borgerhout en ’t Zuid.
- Lees ook het verslag van het tweede panelgesprek over duurzame mobiliteit: ‘Maak alvast drie tramlijnen snel, stipt en betrouwbaar’.